• 03 Eylül 2026
• Prof. Dr. Özlem GÜNGÖR TUNÇER
• 0

Demans tedavisinde ilk ve en önemli basamak, demansın hangi hastalığa bağlı geliştiğinin belirlenmesidir. Çünkü her demans türünün tedavisi farklılık gösterebilir. Günümüzde uygulanan tedaviler; hastalığın ilerlemesini yavaşlatmayı, belirtileri hafifletmeyi ve hastaların yaşam kalitesini artırmayı amaçlamaktadır.

İlaç Tedavileri

Kolinesteraz İnhibitörleri

Donepezil, rivastigmin ve galantamin, özellikle hafif ve orta evre Alzheimer hastalığında kullanılan ilk basamak semptomatik tedavilerdir (Birks et al., 1996). Bu ilaçlar hafıza, dikkat ve günlük yaşam aktivitelerinde belirli bir süre iyileşme sağlayabilir ya da bilişsel gerilemeyi yavaşlatabilir.

Memantin

Orta ve ileri evre Alzheimer hastalığında kullanılan bir NMDA reseptör antagonistidir. Tek başına veya kolinesteraz inhibitörleriyle birlikte kullanılabilir; bilişsel işlevler ve günlük yaşam aktivitelerinin korunmasına katkıda bulunabilir (Sastre & Sherriff, 2004).

Alzheimer Hastalığında Yeni Tedavi Seçenekleri

Son yıllarda Alzheimer hastalığının tedavisinde yeni gelişmeler yaşanmıştır. Beyindeki amiloid birikimini hedefleyen monoklonal antikorlar, hastalığın biyolojik süreçlerini hedefleyen yeni tedavi seçenekleri arasında yer almaktadır.

Lecanemab: Erken evre Alzheimer hastalığı veya hafif bilişsel bozukluğu bulunan ve amiloid pozitifliği gösterilmiş hastalarda kullanılmaktadır. CLARITY AD çalışmasında klinik gerilemeyi %27 oranında yavaşlattığı gösterilmiş olup FDA tarafından 2023 yılında tam onay almıştır (Van Dyck et al., 2023).

Donanemab: Erken evre Alzheimer hastalarında klinik fayda gösteren bir diğer anti-amiloid monoklonal antikordur. TRAILBLAZER-ALZ 2 çalışmasında, donanemab tedavisinin erken evre Alzheimer hastalarında klinik kötüleşmeyi yaklaşık %35 oranında yavaşlattığı gösterilmiştir. Bununla birlikte tedavi, beyin ödemi ve mikrokanama (ARIA) gibi ciddi yan etkiler nedeniyle yalnızca uygun hastalarda ve yakın takip altında uygulanmaktadır (Sims et al., 2023).

Breksipiprazol: Alzheimer hastalarında görülen ajitasyonun tedavisi için 2023 yılında FDA tarafından onaylanmıştır.

Önemli not: Bu tedaviler her Alzheimer hastası için uygun değildir. Tedavi kararı, nöroloji uzmanı tarafından klinik değerlendirme, biyobelirteçler ve olası yan etkiler — özellikle ARIA (amiloid ilişkili görüntüleme anomalileri) riski — göz önünde bulundurularak verilir. Bu ilaçlar şu an itibarıyla Türkiye'de rutin klinik kullanım için Sağlık Bakanlığı onayı almamış ve geri ödeme kapsamına alınmamıştır.

Davranışsal ve Psikiyatrik Belirtilerin Tedavisi

Demans hastalarında depresyon, anksiyete, ajitasyon, saldırganlık, hezeyan ve halüsinasyonlar sıkça görülebilir (Lyketsos et al., 2002).

• Depresyon varlığında uygun antidepresan tedaviler uygulanabilir
• Benzodiazepin grubu ilaçlar mümkün olduğunca kısa süreli kullanılmalı ya da kaçınılmalıdır
• Şiddetli ajitasyon, hezeyan veya halüsinasyon durumunda uygun hastalarda düşük doz atipik antipsikotikler tercih edilebilir

Uyku Sorunlarının Tedavisi

Öncelikle ilaç dışı yöntemler önerilir:

• Düzenli uyku saatlerinin oluşturulması
• Akşam saatlerinde çay, kahve ve diğer uyarıcılardan kaçınılması
• Gün ışığından yeterince yararlanılması
• Düzenli fiziksel aktivite yapılması

Gerektiğinde melatonin veya uygun görülen diğer ilaç tedavileri kullanılabilir.

İlaç Dışı Tedaviler

Demans tedavisinde ilaçlar tek başına yeterli değildir. Hastanın bilişsel işlevlerinin korunması, bağımsızlığının desteklenmesi ve yaşam kalitesinin artırılmasında ilaç dışı yaklaşımlar önemli bir yer tutar. Uluslararası kılavuzlar, özellikle davranışsal ve psikolojik belirtilerin yönetiminde ilaç dışı yöntemlerin ilk basamak yaklaşım olarak uygulanmasını önermektedir (Livingston et al., 2024).

Bilişsel Uyarım ve Zihinsel Aktivite

Bilişsel uyarım terapisi (Cognitive Stimulation Therapy), hafif ve orta evre demans hastalarında bilişsel işlevlere küçük ancak olumlu katkılar sağlayabilen ilaç dışı tedavi yöntemlerinden biridir (Woods et al., 2023).

Grup halinde yapılan oyunlar, tartışmalar, hatıra çalışmaları ve yaratıcı aktiviteler hem bilişsel işlevleri hem de sosyal etkileşimi destekler. Evde uygulanabilecek basit öneriler: kitap okumak, bulmaca çözmek, satranç veya kağıt oyunları oynamak, yeni bir dil ya da müzik aleti öğrenmeye çalışmak, el işi ve resim yapmaktır. Yeni bir beceri öğrenmek, tanıdık bir aktiviteyi tekrarlamaktan daha koruyucudur.

Fiziksel Egzersiz

Düzenli egzersiz, demans hastalarında fiziksel fonksiyonların korunmasına, bilişsel gerilemenin yavaşlamasına ve yaşam kalitesinin artmasına yardımcı olabilir. Bu nedenle fiziksel aktivite, ilaç dışı tedavinin önemli bir parçası olarak önerilmektedir (Livingston et al., 2024). Direnç egzersizleri (hafif ağırlık çalışmaları) ise özellikle yaşlı bireylerde kas kütlesini koruyarak düşme riskini azaltır ve beyin sağlığına katkı sağlar. Tai Chi gibi denge egzersizleri, fiziksel dengeyi ve hareket kabiliyetini destekleyebilir. Ancak mevcut çalışmalar, bilişsel işlevler üzerindeki etkilerinin henüz kesin olmadığını göstermektedir (Jasim et al., 2023).

Beslenme: Beyni Koruyan Tabak

Beslenme alışkanlıkları, yalnızca kalp değil beyin sağlığını da doğrudan etkiler. En güçlü kanıtlar Akdeniz diyeti ve onun bir türevi olan MIND diyeti için mevcuttur (van Soest et al., 2024).

Önerilenler: Zeytinyağı, taze sebze ve meyveler, tam tahıllar, kuruyemişler (özellikle ceviz), baklagiller, haftada en az 2 kez balık, sınırlı miktarda tavuk ve yumurta.

Kaçınılması gerekenler: Ultra işlenmiş gıdalar, şekerli içecekler, kızartmalar, işlenmiş et ürünleri (şarküteri ürünleri gibi) ve aşırı tuz tüketimi. Son yıllarda yapılan çalışmalar, ultra işlenmiş gıdaların fazla tüketiminin bilişsel bozukluk ve demans riskinde artışla ilişkili olabileceğini göstermektedir (Bhave et al., 2026).

Sosyal Katılım

Yalnızlık, sigara içmek kadar zararlıdır. Sosyal izolasyon, 2024 Lancet Komisyonu tarafından tanımlanan14 modifiye edilebilir demans risk faktöründen biridir (Livingston et al., 2024). Aile ziyaretleri, arkadaş buluşmaları gibi topluluk aktivitelerine katılım, gönüllü çalışmalar beyin sağlığını korur.

Uyku Düzeni

Uyku, beyin sağlığının korunmasında önemli bir rol oynar. Uyku sırasında aktif olan glimfatik sistem, β-amiloid gibi metabolik atıkların temizlenmesine katkıda bulunur. Ayrıca uzun süreli yetersiz uyku, demans gelişme riskinde artışla ilişkilendirilmiştir (Sabia et al., 2021; Xie et al., 2013). Günde 7–8 saat kaliteli uyku hedeflenmelidir. Uyku apnesi olan bireylerin mutlaka tedavi edilmesi önerilir.

İşitme ve Görme Sağlığı

İşitme kaybı, 2024 Lancet Komisyonu'na göre orta yaşta demans için en önemli değiştirilebilir risk faktörüdür. Komisyon, toplumdaki demans vakalarının yaklaşık %7'sinin işitme kaybıyla ilişkili olabileceğini bildirmektedir (Livingston et al., 2024). İşitme kaybının erken tanınması ve uygun hastalarda işitme cihazı kullanımı, özellikle demans açısından yüksek risk taşıyan bireylerde (yaşlı yetişkin popülasyonda) bilişsel gerilemeyi yavaşlatmaya katkı sağlayabilir (Lin et al., 2023). Aynı şekilde, düzenli göz muayenesi ve katarakt cerrahisi de demans riskini azaltır.

Bakım Verenler İçin Öneriler

Demans yalnızca hastayı değil, tüm aileyi etkileyen bir süreçtir. Bakım verenler çoğu zaman kendi sağlıklarını ikinci plana atarak uzun yıllar hastalarına destek olurlar. Oysa bakım verenin fiziksel ve ruhsal iyilik hali, hastanın yaşam kalitesini de doğrudan etkiler. Araştırmalar, demans hastasına bakım veren bireylerde depresyon, anksiyete ve tükenmişlik riskinin genel popülasyona göre daha yüksek olduğunu göstermektedir (Bressan et al., 2020; Cheng, 2017). Bu nedenle bakım verenlerin de kendi sağlıklarını ihmal etmemeleri, düzenli dinlenmeye zaman ayırmaları, bakım sorumluluğunu mümkün olduğunca aile bireyleriyle paylaşmaları ve gerektiğinde sağlık profesyonellerinden veya destek gruplarından yardım almaları büyük önem taşır. Unutulmamalıdır ki, iyi desteklenen bir bakım veren, hastasına da daha iyi destek sağlayabilir.

İletişimde Doğru Yaklaşım

Demans hastasıyla iletişim, sabır ve empati gerektirir. Hasta sizi zaman zaman tanımayabilir ya da aynı soruyu defalarca sorabilir. Bu durum hastalığın doğal bir parçasıdır ve kişisel algılanmamalıdır.

İletişim sırasında kısa ve basit cümleler kullanmak, sakin bir ses tonuyla konuşmak, göz teması kurmak, hastanın yüzüne dönük ve mümkünse onunla aynı göz hizasında olmak iletişimi kolaylaştırabilir. Aynı anda birden fazla talimat vermek yerine tek bir isteğe odaklanmak daha uygundur (örneğin, ‘Şimdi ellerimizi yıkayalım’).

Hastayla tartışmak veya “Hatırlamıyor musun?” demek yerine dikkatini başka bir yöne yönlendirmek çoğu zaman daha yararlıdır. Geçmişe ait fotoğraflar, tanıdık müzikler ve anılar üzerinden sohbet etmek (anımsama terapisi – reminiscence therapy) iletişimi güçlendirmeye, olumlu duyguları desteklemeye ve yaşam kalitesini artırmaya katkı sağlayabilir(Orrell, 2018).

Güvenli Bir Ev Ortamı

Demans hastalarında düşme, yanık, kaybolma ve zehirlenme gibi kazalar sıktır. Bu nedenle ev ortamı hastanın ilerleyen bilişsel durumuna göre yeniden düzenlenmelidir.

Ev ortamının güvenli hale getirilmesi, düşme ve yaralanma riskini azaltmada önemlidir. Takılıp düşmeye neden olabilecek halılar sabitlenmeli, kaygan zeminler mümkün olduğunca ortadan kaldırılmalı ve evin yeterince aydınlatılması sağlanmalıdır. Banyoda tutunma barları, kaymaz paspaslar ve gerektiğinde duş oturağı kullanılabilir. Ocak ve gaz güvenliği için otomatik kapanma sistemleri tercih edilebilir, ilaçlar, temizlik ürünleri ve kesici-delici aletler ise kilitli dolaplarda saklanmalıdır.

Hastanın üzerinde adres ve telefon bilgisi taşıması (kimlik bilekliği ya da giysiye dikilmiş etiket), kaybolma riskine karşı hayat kurtarabilir. Günümüzde GPS takip cihazları ve akıllı saatler, özellikle kaybolma öyküsü olan hastalar için önerilmektedir.

Rutin ve Öngörülebilirlik

Demans hastaları belirsizlikten rahatsız olur. Günlük aktivitelerin her gün aynı saatlerde yapılması (uyanma, kahvaltı, banyo, yemek, uyku), hastayı yatıştırır ve ajitasyonu azaltır. Duvara asılan büyük puntolu bir takvim, saat ve günlük plan tablosu, hastanın kendini zaman içinde konumlandırmasına yardımcı olur.

Odaların işlevine göre etiketlenmesi (tuvalet, yatak odası kapılarına yazı ya da resim yapıştırılması), hastanın bağımsızlığını uzatır.

Beslenme, Hijyen ve İlaç Yönetimi

Hastalık ilerledikçe yemek yeme, su içme ve ilaçlarını düzenli kullanma konusunda güçlükler gelişebilir. Yemeklerin küçük porsiyonlar halinde ve düzenli saatlerde sunulması, yeterli sıvı alımının gün boyunca hatırlatılması yararlı olabilir. Yutma güçlüğü (disfaji) geliştiğinde ise besin ve sıvıların kıvamı uygun şekilde düzenlenmeli, aspirasyon riskini azaltmak için hekim ve gerektiğinde konuşma ve dil terapisti tarafından değerlendirme yapılmalıdır.

İlaçların düzenli kullanılmasını desteklemek için haftalık ilaç kutuları, ilaç hatırlatıcıları veya akıllı telefon uygulamalarından yararlanılabilir. Hastalık ilerledikçe ilaçların bakım veren tarafından hazırlanması ve verilmesi gerekebilir.

Kişisel bakım sırasında hastanın mahremiyetine ve onuruna saygı göstermek büyük önem taşır. Banyo ve kişisel hijyen, bir zorunluluk gibi değil, hastanın kendini rahat hissedeceği günlük bir rutin haline getirildiğinde iş birliği artabilir. Ilık su kullanılması, tanıdık kokular ve sevilen müzikler bu süreci kolaylaştırabilir.

 Davranışsal Belirtilerle Baş Etmek

Ajitasyon, huzursuzluk, ‘eve gitmek istiyorum’ demek, gece uyanmak, şüphecilik gibi belirtiler demansta sık görülür. Bu davranışların çoğunun bir nedeni vardır: ağrı, açlık, susuzluk, tuvalet ihtiyacı, aşırı gürültü, aşırı sıcak/soğuk ya da tanıdık olmayan bir yüzün varlığı gibi.

Öncelik daima nedeni bulmaktır. Sonrasında dikkat dağıtma (bir bardak çay, kısa bir yürüyüş, sevdiği müzik) çoğu zaman ilaç kadar etkilidir. İlaç kullanımı en son basamaktır ve mutlaka hekim kontrolünde olmalıdır.

Halüsinasyon veya sanrıları ‘hayır, öyle bir şey yok’ diyerek reddetmek yerine, hastanın duygusuna eşlik etmek daha yatıştırıcıdır (‘Anlıyorum, seni korkuttu. Ben yanındayım’).

Yasal ve Mali Hazırlıklar

Erken evrede — hasta hala karar verme kapasitesine sahipken — bazı hukuki hazırlıkların yapılması önerilir: vekaletname, vasiyetname, gelecekteki bakım tercihlerinin belirlenmesi(ev bakımı mı, kurum bakımı mı), banka işlemleri için yetkilendirme. Bu konuşmalar zor olsa da hem hastanın iradesine saygı gösterilmesini sağlar hem de ilerleyen dönemde aile içi anlaşmazlıkları önler.

Ne Zaman Hekime Başvurmalı?

Aşağıdaki durumlar bir nöroloji uzmanı değerlendirmesini gerektirir:

• Günlük hayatı etkileyen unutkanlık (aynı soruyu tekrarlama, önemli randevuları unutma).
• Tanıdık yerlerde kaybolma ya da yön bulma güçlüğü
• Kelime bulma güçlüğü, konuşmada belirgin duraklamalar
• Kişilik veya davranışta belirgin değişiklik (içe kapanma, sinirlilik, şüphecilik)
• Karar verme becerisinde bozulma (alışılmadık para harcamaları, hijyen ihmali)
• 65 yaş altında bilişsel şikayet başlaması (erken başlangıçlı demans olasılığı)

Yakın dönemde ani başlayan bilinç bulanıklığı, konfüzyon veya davranış değişikliği ise demans değil, deliryum ya da akut nörolojik bir olay (inme, enfeksiyon, ilaç yan etkisi) olabilir ve acil servise başvuru gerektirir.

Unutmayın: Erken tanı, tedavi başarısını belirleyen en önemli faktördür. Yeni anti-amiloid tedavilerin yalnızca erken evrede etkili olması, tanının geciktirilmemesini her zamankinden daha kritik hale getirmiştir.

Özetle

Demans, korkulan ama aynı zamanda büyük ölçüde önlenebilir ve yönetilebilir bir hastalıktır. 2024 Lancet Komisyonu'nun ortaya koyduğu üzere, yaşam boyu alınacak basit önlemlerle vakaların yaklaşık yarısı geciktirilebilir veya önlenebilir. Erken tanı için kan bazlı biyobelirteçler, tedavi için yeni nesil anti-amiloid ilaçlar sayesinde tıp dünyası tarihinde eşi görülmemiş bir dönemi yaşamaktadır.

Ancak bu bilimsel ilerlemelerin gerçek etkiye dönüşebilmesi için her bireyin kendi beyin sağlığına sahip çıkması gerekir: sağlıklı beslenmek, düzenli hareket etmek, sosyal bağları canlı tutmak, uykuya değer vermek, işitme ve görme sorunlarını ihmal etmemek ve düzenli sağlık kontrollerini aksatmamak.

Beyin sağlığı, ömür boyu süren bir yatırımdır. Bugün atacağınız küçük adımlar, yarınlarınızı belirleyecektir.

Önemli Uyarı

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve bireysel tıbbi tavsiye yerine geçmez. Hafıza şikayetiniz veya yakınınızda benzer belirtiler varsa mutlaka bir nöroloji uzmanına başvurunuz. Erken değerlendirme, tedavi seçeneklerinizi genişletir ve yaşam kalitenizi korur.

 

Kaynaklar

Bang, J., Spina, S., & Miller, B. L. (2015). Frontotemporal dementia. The Lancet, 386(10004), 1672-1682.

Barthélemy, N. R., Salvadó, G., Schindler, S. E., He, Y., Janelidze, S., Collij, L. E., Saef, B., Henson, R. L., Chen, C. D., & Gordon, B. A. (2024). Highly accurate blood test for Alzheimer’s disease is similar or superior to clinical cerebrospinal fluid tests. Nature medicine, 30(4), 1085-1095.

Bhave, V. M., Oladele, C. R., Duskin, J., Demopoulos, A., Ament, Z., Guarniz, A. L. G., Tiwari, H., Judd, S. E., Irvin, M. R., & Kimberly, W. T. (2026). Changes in ultra‐processed food consumption or MIND diet adherence and cognitive impairment. Alzheimer's & Dementia: Diagnosis, Assessment & Disease Monitoring, 18(1), e70277.

Birks, J. S., Dementia, C., & Group, C. I. (1996). Cholinesterase inhibitors for Alzheimer's disease. Cochrane database of systematic reviews, 2016(3).

Bressan, V., Visintini, C., & Palese, A. (2020). What do family caregivers of people with dementia need? A mixed‐method systematic review. Health & social care in the community, 28(6), 1942-1960.

Cheng, S.-T. (2017). Dementia caregiver burden: a research update and critical analysis. Current psychiatry reports, 19(9), 64.

Dichgans, M., & Leys, D. (2017). Vascular cognitive impairment. Circulation research, 120(3), 573-591.

Jack Jr, C. R., Bennett, D. A., Blennow, K., Carrillo, M. C., Dunn, B., Haeberlein, S. B., Holtzman, D. M., Jagust, W., Jessen, F., & Karlawish, J. (2018). NIA‐AA research framework: toward a biological definition of Alzheimer's disease. Alzheimer's & dementia, 14(4), 535-562.

Jasim, N., Balakirishnan, D., Zhang, H., Steiner-Lim, G. Z., Karamacoska, D., & Yang, G.-Y. (2023). Effects and mechanisms of Tai Chi on mild cognitive impairment and early-stage dementia: a scoping review. Systematic Reviews, 12(1), 200.

Knopman, D. S., Amieva, H., Petersen, R. C., Chételat, G., Holtzman, D. M., Hyman, B. T., Nixon, R. A., & Jones, D. T. (2021). Alzheimer disease. Nature Reviews Disease Primers, 7(1), 33.

Lin, F. R., Pike, J. R., Albert, M. S., Arnold, M., Burgard, S., Chisolm, T., Couper, D., Deal, J. A., Goman, A. M., & Glynn, N. W. (2023). Hearing intervention versus health education control to reduce cognitive decline in older adults with hearing loss in the USA (ACHIEVE): a multicentre, randomised controlled trial. The Lancet, 402(10404), 786-797.

Livingston, G., Huntley, J., Liu, K. Y., Costafreda, S. G., Selbæk, G., Alladi, S., Ames, D., Banerjee, S., Burns, A., & Brayne, C. (2024). Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission. The Lancet, 404(10452), 572-628.

Lyketsos, C. G., Lopez, O., Jones, B., Fitzpatrick, A. L., Breitner, J., & DeKosky, S. (2002). Prevalence of neuropsychiatric symptoms in dementia and mild cognitive impairment: results from the cardiovascular health study. Jama, 288(12), 1475-1483.

McKeith, I. G., Boeve, B. F., Dickson, D. W., Halliday, G., Taylor, J.-P., Weintraub, D., Aarsland, D., Galvin, J., Attems, J., & Ballard, C. G. (2017). Diagnosis and management of dementia with Lewy bodies: Fourth consensus report of the DLB Consortium. Neurology, 89(1), 88-100.

McKhann, G. M., Knopman, D. S., Chertkow, H., Hyman, B. T., Jack Jr, C. R., Kawas, C. H., Klunk, W. E., Koroshetz, W. J., Manly, J. J., & Mayeux, R. (2011). The diagnosis of dementia due to Alzheimer's disease: recommendations from the National Institute on Aging‐Alzheimer's Association workgroups on diagnostic guidelines for Alzheimer's disease. Alzheimer's & dementia, 7(3), 263-269.

Nasreddine, Z. S., Phillips, N. A., Bédirian, V., Charbonneau, S., Whitehead, V., Collin, I., Cummings, J. L., & Chertkow, H. (2005). The Montreal Cognitive Assessment, MoCA: a brief screening tool for mild cognitive impairment. Journal of the American geriatrics society, 53(4), 695-699.

Nichols, E., Steinmetz, J. D., Vollset, S. E., Fukutaki, K., Chalek, J., Abd-Allah, F., Abdoli, A., Abualhasan, A., Abu-Gharbieh, E., & Akram, T. T. (2022). Estimation of the global prevalence of dementia in 2019 and forecasted prevalence in 2050: an analysis for the Global Burden of Disease Study 2019. The Lancet Public Health, 7(2), e105-e125.

Orrell, M. (2018). Reminiscence therapy for dementia.

Palmqvist, S., Tideman, P., Cullen, N., Zetterberg, H., Blennow, K., Initiative, A. s. D. N., Dage, J. L., Stomrud, E., Janelidze, S., & Mattsson-Carlgren, N. (2021). Prediction of future Alzheimer’s disease dementia using plasma phospho-tau combined with other accessible measures. Nature medicine, 27(6), 1034-1042.

Sabia, S., Fayosse, A., Dumurgier, J., van Hees, V. T., Paquet, C., Sommerlad, A., Kivimäki, M., Dugravot, A., & Singh-Manoux, A. (2021). Association of sleep duration in middle and old age with incidence of dementia. Nature communications, 12(1), 2289.

Sastre, A. A., & Sherriff, F. (2004). Memantine for dementia. Cochrane database of systematic reviews(4).

Sims, J. R., Zimmer, J. A., Evans, C. D., Lu, M., Ardayfio, P., Sparks, J., Wessels, A. M., Shcherbinin, S., Wang, H., & Monkul Nery, E. S. (2023). Donanemab in early symptomatic Alzheimer disease: the TRAILBLAZER-ALZ 2 randomized clinical trial. Jama, 330(6), 512-527.

Van Dyck, C. H., Swanson, C. J., Aisen, P., Bateman, R. J., Chen, C., Gee, M., Kanekiyo, M., Li, D., Reyderman, L., & Cohen, S. (2023). Lecanemab in early Alzheimer’s disease. New England Journal of Medicine, 388(1), 9-21.

van Soest, A. P., Beers, S., van de Rest, O., & de Groot, L. C. (2024). The Mediterranean-dietary approaches to stop hypertension intervention for neurodegenerative delay (MIND) diet for the aging brain: a systematic review. Advances in Nutrition, 15(3), 100184.

Woods, B., Rai, H. K., Elliott, E., Aguirre, E., Orrell, M., & Spector, A. (2023). Cognitive stimulation to improve cognitive functioning in people with dementia. Cochrane database of systematic reviews(1).

World Health Organization. (2026). Dementia. World Health Organization. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dementia

Xie, L., Kang, H., Xu, Q., Chen, M. J., Liao, Y., Thiyagarajan, M., O’donnell, J., Christensen, D. J., Nicholson, C., & Iliff, J. J. (2013). Sleep drives metabolite clearance from the adult brain. Science, 342(6156), 373-377.